Η συζήτηση για την ενδεχόμενη αφαίρεση ιθαγένειας σε αξιωματικό που κατηγορείται ή καταδικάζεται για κατασκοπεία, όπως στην υπόθεση σμηνάρχου της Πολεμικής Αεροπορίας, αφορά μία από τις πιο αυστηρές θεσμικές κυρώσεις που μπορεί να επιβάλει ένα κράτος για ζητήματα εθνικής ασφάλειας.
Η απώλεια της ελληνικής ιθαγένειας δεν αποτελεί απλή ποινική ποινή, αλλά πράξη με βαθύ θεσμικό και συμβολικό βάρος, καθώς επηρεάζει άμεσα τη θεμελιώδη σχέση πολίτη και Πολιτείας, με σοβαρές συνέπειες στα δικαιώματα και στο νομικό καθεστώς του προσώπου.
Τι συνεπάγεται στην πράξη
Η αφαίρεση ιθαγένειας σημαίνει ότι το άτομο παύει να θεωρείται Έλληνας πολίτης, χάνοντας πολιτικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα ψήφου και τη δυνατότητα συμμετοχής σε δημόσια αξιώματα, καθώς και το ελληνικό διαβατήριο. Ενδέχεται επίσης να αλλάξει το καθεστώς παραμονής του στη χώρα, ιδίως αν δεν διαθέτει άλλη υπηκοότητα.
Σε υποθέσεις που σχετίζονται με κατασκοπεία ή ενέργειες κατά της εθνικής ασφάλειας, η κύρωση αυτή θεωρείται η ύστατη μορφή θεσμικής αποδοκιμασίας για πράξεις που χαρακτηρίζονται εχθρικές ή προδοτικές.
Διαδικασία και προϋποθέσεις
Η αφαίρεση ιθαγένειας δεν εφαρμόζεται αυτόματα και αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο και ακραίο μέτρο. Συνδέεται συνήθως με ιδιαιτέρως σοβαρά αδικήματα ή περιπτώσεις όπου η ιθαγένεια αποκτήθηκε με δόλο. Στις περισσότερες περιπτώσεις απαιτείται τελεσίδικη ή αμετάκλητη δικαστική απόφαση και ακολουθεί διοικητική διαδικασία, με δυνατότητα δικαστικού ελέγχου, καθώς επηρεάζονται θεμελιώδη δικαιώματα.
Δεν απαλλάσσει από υποχρεώσεις
Ένα κρίσιμο ζήτημα είναι αν η απώλεια ιθαγένειας συνεπάγεται διαγραφή υποχρεώσεων προς το Δημόσιο. Η απάντηση είναι αρνητική. Η απώλεια της ιδιότητας του πολίτη δεν αναιρεί οικονομικές, ποινικές ή άλλες ευθύνες που έχουν ήδη δημιουργηθεί.
Οι φορολογικές υποχρεώσεις, για παράδειγμα, βασίζονται στη φορολογική κατοικία, στο εισόδημα και στην περιουσία στην Ελλάδα και όχι αποκλειστικά στην ιθαγένεια. Οφειλές προς το Δημόσιο παραμένουν απαιτητές ανεξάρτητα από την υπηκοότητα.
Παράλληλα, ποινές, στρατιωτικές ή πειθαρχικές κυρώσεις, όπως αποστρατεία ή απώλεια βαθμού, δεν ακυρώνονται λόγω αφαίρεσης ιθαγένειας. Το ίδιο ισχύει και για αστικές ευθύνες ή αποζημιώσεις που έχουν επιβληθεί με δικαστικές αποφάσεις.
Το ζήτημα της ανιθαγένειας
Σύμφωνα με διεθνείς συμβάσεις και ευρωπαϊκή πρακτική, η αφαίρεση ιθαγένειας δεν πρέπει να οδηγεί σε ανιθαγένεια, δηλαδή σε κατάσταση χωρίς καμία υπηκοότητα. Για τον λόγο αυτό, τέτοιες κυρώσεις εφαρμόζονται συνήθως όταν υπάρχει δεύτερη υπηκοότητα ή όταν η ιθαγένεια αποκτήθηκε παράνομα.
Συνολικά, η αφαίρεση ιθαγένειας σε υπόθεση κατασκοπείας αποτελεί ένα εξαιρετικά βαρύ μέτρο πολιτειακής αποκοπής με έντονο θεσμικό και συμβολικό χαρακτήρα. Δεν αποτελεί, όμως, μηχανισμό διαγραφής χρεών ή ευθυνών, καθώς οι φορολογικές, ποινικές, στρατιωτικές και αστικές υποχρεώσεις παραμένουν πλήρως ενεργές.